De belofte van vezelteelt voor de landbouw

De belofte van vezelteelt voor de landbouw
De belofte van vezelteelt voor de landbouw
7 februari, 2024

Stikstofreductie, het verbeteren van bodem- en waterkwaliteit en landschap- en natuurbeheer. Stuk voor stuk zijn dit enorme uitdagingen waar Nederland voor staat. Met het telen van vezelgewassen kan de agrarische sector op een duurzame en economisch wijze bijdragen aan deze landelijke opgaven. Vezelgewassen worden als natuurlijke grondstoffen gebruikt voor biobased bouwmaterialen. Kortom, een heel mooie kans om bruggen te bouwen tussen verschillende sectoren. Dit artikel licht toe hoe biobased (ver)bouwen een kans is voor zowel de bouw- als de landbouwsector.

Biobased bouwmaterialen maken een flinke opmars in de bouwsector. Dit brengt kansen met zich mee voor de agrarische sector. Biobased bouwmaterialen zijn materialen die geheel of voor het grootste deel bestaan uit biogrondstoffen. Deze grondstoffen kunnen komen uit bossen, van akkers of als restromen uit de tuinbouw.

Agrariërs gaan de komende jaren een belangrijkere rol spelen als teler en verwerker van grondstoffen voor de biobased (bouw)economie. Het telen van vezelgewassen is nu nog relatief nieuw in Nederland. Desondanks worden er al Nederlandse vezelgewassen geteeld, waarvan de grondstoffen worden verwerkt tot gecertificeerde biobased bouwproducten, zoals vlas en vezelhennep. Andere vezelgewassen, zoals Miscanthus, zijn in opmars. Er lopen op dit moment testen om dit te verwerken tot bouwproducten.

Building Balance betrekt de agrarische sector actief bij de ontwikkeling van robuuste, transparante en eerlijke ketens. Ook verbinden we de boer en de bouwer. De boer kan een heel sterke positie in de keten innemen. Het uitgangspunt is een verdienmodel dat kan concurreren met de gangbare landbouwmogelijkheden.

Gewas-product-combinaties

Om het verdienvermogen van vezelteelt te optimaliseren, is het belangrijk om te zoeken naar gewas-product-combinaties die schaalbaar zijn, met een zo kort mogelijke keten en voldoende waarde aan zowel de agro als de bouwkant. Die nieuwe ketens zijn over het algemeen lokaal of regionaal van aard. Het liefst worden er producten gemaakt uit vezels die zo min mogelijk hoeven te reizen en te worden bewerkt. Denk aan vezels die na zeven en ontstoffen ingeblazen kunnen worden als isolatiemateriaal of een fabriek die strobalen verwerkt in prefab gevel- en dakelementen.

De meest kansrijke gewas-bouwproduct-combinaties
In onderstaand overzicht is te zien op welke kansrijke gewas-product-combinaties Building Balance focust als het gaat om snelle opschaling.

Voor wie zijn vezelgewassen interessant?

Akkerbouwteelten bestaan voor het overgrote deel uit eenjarige gewassen die in rotatie of vruchtwisseling worden geteeld. Vezelgewassen kunnen in de rotatie gezien worden als rust- of wisselgewas, deze gewassen hebben een lage nutriënten behoefte en voegen organische stof toe aan de grond. Hierdoor is de grond weer klaar voor het zogenaamde rooi- of hakgewas, een gewas dat meer van de grond vraagt en vaak ook meer oplevert zoals aardappelen of uien. De introductie van nieuwe rustgewassen kan relatief snel gaan. Het vervangt niet het dominante inkomen van de boer, waar vaak veel in is geïnvesteerd, maar gewassen die niet zo veel opbrengen.

Vezelhennep

Akkerbouwers kunnen een eenjarig gewas als vezelhennep in de gewasrotatie opnemen. Vezelhennep groeit snel. Het heeft een hoge opbrengst per hectare, tegen een relatief lage input aan water en voeding en het heeft een positieve invloed op het milieu. Het wordt geteeld zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen en is zeer geschikt om te gebruiken als wisselgewas.

Vezelhennep wordt in april gezaaid. Al na 100 dagen, in augustus, is de vezelhennep klaar om gemaaid te worden. Vervolgens blijft het nog een aantal weken op het land liggen om te roten, waarna het in balen wordt geperst en naar de fabriek gaat.

Naast vezelhennep is het stro van de graanteelt een geschikt product voor de bouw. De Carbon Credits (zie de toelichting bij punt 3 businesscase) die binnenkort te verkrijgen zijn bij toepassing van stro in de bouw, maken het aantrekkelijker voor de akkerbouwer om stro aan de bouwketen te leveren. Het stro dient wel van goede kwaliteit te zijn.

In de veehouderij zien we nu vooral vezelhennep tussen mais en gras (rotatieteelt) als aanvulling. Na de mais lukt het vaak niet meer om direct in te zaaien. Een snelle teelt als hennep gaat al in de zomer van het land, waarna direct weer gezaaid kan worden. Naast veehouders die afbouwen vanwege bijvoorbeeld gebrek aan opvolging, is er ook grond met een (toenemende) beperking vanuit bijvoorbeeld Kader Richtlijn Water, Natura 2000, piekbelasting en omschakeling naar natuur en agroforestry. Op deze gronden is naast een eenjarig gewas als vezelhennep ook een meerjarige teelt mogelijk zoals bijvoorbeeld olifantsgras (Miscanthus).

Miscanthus

Voor de start van Miscanthus zijn wortelstokken nodig die uitgeplant worden en waarvan na enkele jaren grote hoeveelheden vezels kunnen worden geoogst. Deze teelt kent dus een aanloopperiode van ongeveer 2 jaar, maar vervolgens kan er 20-25 jaar jaarlijks geoogst worden en koolstof worden vastgelegd, ook ondergronds. Dit is terug te zien in de hogere opbrengst ten opzichte van andere vezelgewassen.

Doordat Miscanthus niet meteen dichtgroeit, is in de eerste jaren onkruidbestrijding nodig. Dit wordt ook wel mechanisch gedaan. In Miscanthus is verder geen gewasbescherming nodig en ook geen bemesting in de eerste jaren. Dit maakt het gewas geschikt voor toepassing op gronden waar toenemende druk is op de waterkwaliteit en klimaat.

De businesscase voor de agrarische ondernemer

Voor het vergelijken van de saldo’s van de verschillende gewassen is er door Building Balance een rekenmodel ontwikkeld. De prijzen voor grondbewerking, teelt en oogst die worden gehanteerd zijn loonwerkersprijzen. Dat betekent dat een boer die zelf deze activiteiten uitvoert die arbeid kan opvoeren als verdienvermogen. Mais is als referentie gekozen omdat dit het meest gangbare gewas is om te telen op grond die vrijkomt na het beëindigen van een melkveebedrijf.

De opbrengsten voor vezelteelt komen uit drie stromen:

  • De vezelopbrengsten
    Voor de vergoeding voor de vezels is een gemiddelde aangehouden van prijzen die bekend zijn bij verwerkers van vezels. Er is potentie voor hogere vezelopbrengsten doordat de markt voor vezels gaat stijgen door toenemende vraag. Daar houdt het programma Building Balance zich ook mee bezig. Als boer of boerencollectief kan je waardeverhogende bewerkingen uitvoeren, bijvoorbeeld het zeven en ontstoffen van stro- en miscanthussnippers. In het rekenmodel zijn de saldo’s van de meerjarige gewassen opgenomen met een gemiddelde over een looptijd van 15 jaar.
  • De GLB-opbrengsten
    In het model is uitgegaan van GLB-opbrengsten voor alleen de hectares vezelteelt. Zodra een boer echter het aantal eco-punten heeft gehaald voor brons, zilver of goud mogen die bedragen vermenigvuldigd worden met het hele areaal van de boer. Vezelteelten en meerjarige gewassen kunnen meehelpen om die eco-punten te bemachtigen en zijn voor sommige boeren een reden om met vezelteelt aan de slag te gaan. De getallen berusten op de recente GLB-nacalculaties van het ministerie van LNV.
  • Carbon credits
    Het gaat hier om zogenaamde Construction Stored Carbon Credits (CSCC). Dat zijn certificaten voor de vrijwillige koolstofmarkt gekoppeld aan de hoeveelheid CO2 die door een bepaalde gewas-product-combinatie wordt opgeslagen in het gebouw. In het rekenmodel wordt alleen voor de meerjarige gewassen ook de bodemopslag van koolstof meegenomen. Wat de markt betaalt voor CSCC is op dit moment nog onduidelijk, maar er zijn al opties verkocht voor 80 euro per ton opgeslagen ton CO2.

Scenario’s

De kennis van deze nieuwe markt verandert continu. Dat geldt ook de voor het rekenmodel en de daarin gehanteerde variabelen en parameters. Hou daarom rekening met de volgende punten:

  • Verschil in prijs per verwerker.
  • Voor miscanthus en graan(stro) is nu uitgegaan van de gewas-product-combinatie inblaasvezel. Die keten is nog niet vol operationeel, maar komt in de loop van 2024 op gang. In beginsel zal vooral stro zal worden gebuikt, dat op termijn steeds meer vervangen zal worden door miscanthussnippers.
  • Wat de markt betaalt voor CSCC is op dit moment nog onduidelijk, maar er zijn al opties verkocht voor 80 euro per ton opgeslagen ton CO2. Daarnaast is het nog niet voor welke gewas-product combinatie mogelijk om CO2-certificaten te claimen. Er lopen momenteel activiteiten om dat op korte termijn mogelijk te maken.
  • Miscanthus kent een aanloopperiode van ongeveer 2 jaar en levert in de eerste jaren dus minder op.

Scenario 1: Gewassaldo zonder carbon credits en GLB

Uitgangspunten:
Geen carbon credits | geen GLB en eco-regeling | prijzen gebaseerd op bouwvezels | hennep inclusief transport buiten hennepregio | graan met opbrengsten zandgrond | graan- en maisprijsgemiddelde: 6 jaar | prijs hennep € 300,- geleverd aan de poort | 25% hennepplant naar de bouw

In dit scenario zijn geen opbrengsten uit carbon credits en GLB opgenomen. Voor graan en mais zijn langjarige gemiddeldes opgenomen.

Scenario 2: Het gewassaldo met carbon credits en GLB-eco-score zilver

Uitgangspunten:
Carbon credits € 30,- /ton | GLB en eco-regeling (zilver) | prijzen gebaseerd op bouwvezels | hennep inclusief transport buiten hennepregio | graan met opbrengsten zandgrond | graan- en maisprijsgemiddelde: 6 jaar | prijs hennep € 300,-/ton geleverd aan de poort | 25% hennepplant naar de bouw

In dit scenario is een bescheiden bedrag van €30 per ton CO2 opgenomen voor de carbon credits waarvan in dit scenario slechts 50% in de zak van de boer beland. Daarnaast levert zilver mogelijk een bedrag van €74 euro per hectare dat feitelijk over het hele areaal geteld mag worden. Wellicht is vezelteelt of meerjarige teelt de reden geweest dat die score gehaald kan worden.

Scenario 3: Het gewassaldo met hogere waarde carbon credits en GLB-eco-score zilver

Uitgangspunten:
Carbon credits € 80,- /ton | GLB en eco-regeling (zilver) | prijzen gebaseerd op bouwvezels | hennep inclusief transport buiten hennepregio | graan met opbrengsten zandgrond | graan- en maisprijsgemiddelde: 6 jaar | prijs hennep € 300,-/ton geleverd aan de poort | 25% hennepplant naar de bouw

De prijs van 80 euro per ton voor carbon credits wordt op dit moment alleen op kleine schaal gerealiseerd maar er staan opties open om tegen die prijs in te kopen. We weten nog niet goed wat het effect op de prijs zal zijn wanneer er een grotere hoeveelheid credits op de markt komt. In dit scenario gaan we er ook vanuit dat tenminste 70% van de inkomsten uit credits bij de boer beland.

Scenario 4: Het gewassaldo met hoge carbon credits, GLB-eco-zilver en hogere verwaarding vezels

Wat de toekomst van de businesscase voor vezelteelten precies gaat worden is nog onbekend. De kans is vrij groot dat het mix wordt van de verschillende mogelijkheden die we hierboven noemen. Wat in die scenario’s nog niet is meegenomen is een hogere vezelprijs. Dat ligt erg voor de hand, gezien de verwachte toename van de vraag naar biobased bouwmaterialen in de bouwsector.

Wanneer er 50 euro per ton meer wordt betaald en de carbon credits een prijs van 125 euro /ton oplevert (de prijs van CO2-heffing per 2023), dan krijgen we dit beeld ten opzichte van scenario 3. Bij hennep wordt er daarnaast vanuit gegaan dat de hele plant (70%) verwaard kan worden naar de bouw en er dus meer CO2-opslag plaatsvindt. Dit zal pas realistisch zijn tegen 2027.

Uitgangspunten:
Carbon credits € 125,- /ton | GLB en eco-regeling (zilver) | prijzen gebaseerd op bouwvezels plus € 50,- | hennep inclusief transport buiten hennepregio | graan met opbrengsten zandgrond | graan- en maisprijsgemiddelde: 6 jaar | prijs hennep € 350,-/ton geleverd aan de poort | 70% hennepplant naar de bouw.

Wil je meer weten over de mogelijkheden en (potentiële) opbrengst van vezelgewassen? Sluit aan bij de ketensamenwerking van Building Balance in uw regio, of neem contact op met onze agro-adviseur Rob de Groot via rob.degroot@buildingbalance.eu.

 

Building Balance

Meer weten?

Neem contact met ons op via info@buildingbalance.eu

Gerelateerde berichten